หมากรุกสากล (Chess) เล่นบนกระดาน 8×8 ช่อง สองฝ่ายฝ่ายละ 16 ตัว ฝ่ายขาวเดินก่อนแล้วสลับกันเดินทีละตา เป้าหมายคือรุกฆาต (Checkmate) คิงของอีกฝ่าย คือโจมตีคิงให้ถูกจับแน่นอนและไม่มีทางหนีหรือป้องกัน ตัวหมากแต่ละชนิดเดินไม่เหมือนกัน และมีกติกาพิเศษสามข้อที่มือใหม่มักสับสนที่สุด คือการเข้าปราสาท (Castling) กินผ่าน (En passant) และการเลื่อนขั้นเบี้ย บทความนี้อธิบายทั้งหมดพร้อมภาพกระดาน ไล่ตามลำดับที่ใช้ตอนเล่นจริง
เราคือทีมที่ทำแอป VSPocket กติกาหมากรุกไม่ได้ยากที่การเดินของแต่ละตัว แต่ไปสะดุดที่เงื่อนไขยิบย่อย เช่น คิดว่าเข้าปราสาทได้แต่จริงๆ ทำไม่ได้ เราจึงเขียนหน้า “วิธีเล่น” ในแอปและบทความนี้โดยเน้นเงื่อนไขที่พลาดง่ายเป็นพิเศษ
เรียนกติกาแล้วลองเล่นทันทีด้วย VSPocket เล่นหมากรุกสองคนบนเครื่องเดียวได้แบบไม่ต้องใช้อินเทอร์เน็ต หรือเล่นกับ AI และออนไลน์กับเพื่อน ดาวน์โหลดฟรี
กระดานและการจัดตัวหมากเริ่มต้น
กระดานมี 8×8 = 64 ช่อง สลับสีอ่อนและสีเข้ม จัดกระดานให้ ช่องมุมขวามือของเราเป็นช่องสีอ่อน แถวหลังสุดเรียงจากซ้ายไปขวาเป็น เรือ อัศวิน บิชอป ควีน คิง บิชอป อัศวิน เรือ และมีเบี้ยแปดตัวเรียงหน้า ท่องไว้สั้นๆ ว่า “ควีนอยู่บนสีของตัวเอง” คือควีนขาวยืนบนช่องสีอ่อน ควีนดำยืนบนช่องสีเข้ม ส่วนคิงจะอยู่ข้างๆ เสมอ ช่องบนกระดานเรียกด้วยพิกัด ตัวอักษร a–h นับจากซ้ายไปขวา และเลข 1–8 นับจากฝั่งขาวขึ้นไปหาฝั่งดำ เช่น คิงขาวเริ่มที่ e1
ถ้าคุ้นกับหมากรุกไทย (Makruk) ที่เห็นทั่วไปในบ้านเรา ให้จำไว้ว่าเป็นคนละกติกากับหมากรุกสากล หมากรุกไทยมีตัวเม็ดที่เดินทแยงได้ทีละช่อง และไม่มีการเข้าปราสาท ส่วนหมากรุกสากลที่บทความนี้อธิบาย ควีนเดินได้ไกลทั้งกระดาน และมีกติกาพิเศษที่ไล่ไว้ด้านล่าง
การเดินของแต่ละตัว
ทั้งหกภาพด้านล่างวางตัวหมากไว้ที่กลางกระดานบนกระดานว่าง จุดสีม่วงคือช่องที่ตัวนั้นเดินไปได้ ข้อสำคัญที่ใช้กับทุกตัวคือ เดินทับตัวหมากของฝ่ายเดียวกันไม่ได้ และถ้าไปลงช่องที่มีหมากฝ่ายตรงข้ามอยู่ ตัวนั้นจะถูกกินออกจากกระดาน ยกเว้นเบี้ยที่กินต่างจากการเดินปกติ และอัศวินที่ข้ามตัวอื่นได้ ตัวอื่นทั้งหมดเดินผ่านตัวหมากที่ขวางไม่ได้
คิง (King)
เดินได้หนึ่งช่องในทุกทิศทาง แต่เดินเข้าช่องที่ถูกตัวหมากฝ่ายตรงข้ามโจมตีอยู่ไม่ได้
ควีน (Queen)
เดินได้กี่ช่องก็ได้ทั้งแนวตรงและแนวทแยง เป็นตัวที่แรงที่สุดบนกระดาน (รวมความสามารถของเรือกับบิชอป)
เรือ (Rook)
เดินได้กี่ช่องก็ได้ในแนวตรง ไปหน้า ถอยหลัง ซ้าย หรือขวา ไม่เดินทแยง
บิชอป (Bishop)
เดินได้กี่ช่องก็ได้ในแนวทแยงเท่านั้น จึงอยู่บนช่องสีเดิมตลอดเกม แต่ละฝ่ายมีบิชอปช่องสีอ่อนหนึ่งตัวและช่องสีเข้มหนึ่งตัว
อัศวิน (Knight)
เดินเป็นรูปตัว L คือสองช่องทางหนึ่งแล้วหนึ่งช่องไปด้านข้าง และเป็นตัวเดียวที่กระโดดข้ามตัวหมากอื่นได้
เบี้ย (Pawn)
เดินตรงไปหน้าหนึ่งช่อง (ตาแรกของเบี้ยตัวนั้นเดินสองช่องได้) แต่กินหมากในแนวทแยงข้างหน้าเท่านั้น ภาพนี้จุดคือช่องที่เดินได้ ส่วนช่องสีแดงคือหมากที่กินได้
VSPocket: บอร์ดเกม 2 คน
แอปรวม 18 เกมกระดานและเกมไพ่ ทั้งหมากรุก หมากฮอส รีเวอร์ซี โชกิ และอื่นๆ มีหน้าอธิบายกติกาในทุกเกม เล่นสองคนบนเครื่องเดียว กับ AI หรือออนไลน์กับเพื่อนได้
ดูรายละเอียดของ VSPocketการเข้าปราสาท กินผ่าน และการเลื่อนขั้นเบี้ย
สามข้อนี้คือกติกาที่ทำให้หมากรุกสากล “ไม่ใช่แค่เดินแล้วกิน” และเป็นจุดที่คนค้นหามากที่สุด เราเรียงเงื่อนไขไว้ให้ตรวจทีละข้อ
1. การเข้าปราสาท (Castling)
เป็นการเดินสองตัวพร้อมกันในตาเดียว: คิงเดินเข้าหาเรือสองช่อง แล้วเรือกระโดดข้ามคิงมาวางข้างๆ ช่วยให้คิงหนีเข้ามุมที่ปลอดภัยและดึงเรือออกมาเล่น เข้าปราสาทฝั่งคิง (ฝั่งสั้น) เขียนเป็น O-O คิงไปที่ g1 เรือไปที่ f1 ส่วนฝั่งควีน (ฝั่งยาว) เขียนเป็น O-O-O คิงไปที่ c1 เรือไปที่ d1 (ฝั่งดำใช้แถว 8)
ก่อนเข้าปราสาท
หลังเข้าปราสาทฝั่งคิง (O-O)
เข้าปราสาทได้ก็ต่อเมื่อครบทุกข้อ:
- คิงและเรือตัวที่จะใช้ ยังไม่เคยเดินเลย ตั้งแต่ต้นเกม (ถ้าเดินไปแล้วกลับมาที่เดิม ก็นับว่าเคยเดิน)
- ไม่มีตัวหมากใดๆ อยู่ระหว่างคิงกับเรือ
- คิงไม่ได้ถูกรุกอยู่ในตานั้น
- ช่องที่คิงเดินผ่านและช่องที่คิงไปลงต้องไม่ถูกหมากฝ่ายตรงข้ามโจมตี
ข้อที่คนพลาดบ่อยที่สุดคือข้อ 4 เรือถูกโจมตีหรือเรือเดินผ่านช่องที่ถูกโจมตีไม่เป็นปัญหา ปัญหามีเฉพาะช่องของคิงเท่านั้น
2. กินผ่าน (En passant)
เบี้ยเดินสองช่องในตาแรกได้ แต่ถ้าเดินสองช่องไปหยุด ข้างเบี้ยของฝ่ายตรงข้ามพอดี เบี้ยฝ่ายตรงข้ามนั้นกินมันได้เหมือนว่ามันเดินมาแค่ช่องเดียว คือเดินทแยงไปลงช่องที่มันเพิ่งเดินผ่าน แล้วเอาเบี้ยนั้นออกจากกระดาน ทำได้เฉพาะตาถัดไปทันทีเท่านั้น ถ้าเดินอย่างอื่นก่อน สิทธิ์นี้หมดไป กติกานี้มีไว้กันไม่ให้เบี้ยใช้การเดินสองช่องหลบการถูกกิน
ดำเพิ่งเดิน d7→d5 ขาวกินผ่านได้
หลังกินผ่าน (exd6)
3. การเลื่อนขั้นเบี้ย (Promotion)
เมื่อเบี้ยเดินไปถึงแถวสุดท้ายของฝ่ายตรงข้าม (แถว 8 สำหรับขาว แถว 1 สำหรับดำ) ต้องเลื่อนขั้นเป็นควีน เรือ บิชอป หรืออัศวินอย่างใดอย่างหนึ่งทันทีในการเดินนั้น จะเลือกเก็บเป็นเบี้ยต่อไม่ได้ และเลือกตัวที่ยังไม่ถูกกินก็ได้ จึงมีควีนมากกว่าหนึ่งตัวได้ คนส่วนใหญ่เลือกควีน ยกเว้นบางตำแหน่งที่เลือกอัศวินแล้วรุกฆาตได้พอดี
เบี้ยขาวอีกก้าวเดียวถึงแถว 8
เลื่อนขั้นเป็นควีน (e8=Q)
รุก รุกฆาต และอับ
รุก (Check) คือคิงกำลังถูกโจมตี ฝ่ายที่ถูกรุกต้องแก้ในตาเดียวทันที มีสามวิธี คือ เดินคิงหนีไปช่องที่ปลอดภัย กินตัวที่รุก หรือเอาตัวหมากมาขวางทาง (ใช้ไม่ได้กับอัศวินที่รุก เพราะกระโดดข้าม) และห้ามเดินหมากที่ทำให้คิงของตัวเองตกอยู่ในการรุก รุกฆาต (Checkmate) คือถูกรุกอยู่และไม่มีวิธีแก้ทั้งสามข้อเลย ผู้ที่ถูกรุกฆาตแพ้ทันที ไม่มีการ “กินคิง” จริงๆ ในหมากรุกสากล
ส่วน อับ (Stalemate) คือฝ่ายที่ถึงตาเดิน ไม่ได้ถูกรุกอยู่ แต่ไม่มีตาเดินที่ถูกกติกาเหลืออยู่เลย ผลคือ เสมอ ไม่ใช่แพ้ จึงมีประโยชน์เป็นทางหนีเมื่อเสียเปรียบอยู่ และเป็นกับดักของฝ่ายที่นำอยู่ ภาพด้านล่างคือหนึ่งในตำแหน่งอับที่คลาสสิกที่สุด ถึงตาฝ่ายดำเดิน คิงดำที่ a8 ไม่ได้ถูกรุก แต่ a7, b7, b8 ถูกควีนกับคิงขาวคุมไว้หมด
เมื่อไหร่ที่เกมเสมอ
นอกจากอับแล้ว เกมจบแบบเสมอได้ในกรณีด้านล่าง สองคอลัมน์แรกเป็นกติกาหมากรุกสากลตามแนว FIDE ส่วนคอลัมน์ขวาคือสิ่งที่ VSPocket ตัดสินให้ ซึ่งเราเทียบกับตัวแอปแล้ว
| สาเหตุ | รายละเอียด | ใน VSPocket |
|---|---|---|
| อับ (Stalemate) | ไม่ถูกรุกแต่ไม่มีตาเดินที่ถูกกติกา | เสมออัตโนมัติ |
| หมากไม่พอรุกฆาต | เช่น คิงสู้คิง หรือคิงกับบิชอป/อัศวินหนึ่งตัวสู้คิงเปล่า | เสมออัตโนมัติ |
| ตำแหน่งซ้ำสามครั้ง | กระดาน ฝ่ายที่ต้องเดิน สิทธิ์เข้าปราสาท และสิทธิ์กินผ่านเหมือนเดิมครบสามครั้ง | เสมออัตโนมัติ |
| กฎ 50 ตา | เดินไป 50 ตา (ฝ่ายละ 50 ครั้ง) โดยไม่มีการเดินเบี้ยและไม่มีการกินหมาก | เสมออัตโนมัติ |
| ตกลงเสมอ | ผู้เล่นสองฝ่ายยอมรับร่วมกัน | ยอมแพ้ได้ทุกเมื่อ |
บนกระดานจริงยังมีกติกา “แตะหมากแล้วต้องเดิน” (touch-move) คือแตะหมากของตัวเองแล้วต้องเดินตัวนั้นถ้ามีตาเดินที่ถูกกติกา และแตะหมากฝ่ายตรงข้ามแล้วต้องกินถ้ากินได้ ถ้าแค่อยากจัดตัวให้เข้าที่ ให้พูดว่า “จัดหมาก” (j’adoube) ก่อนแตะ กฎข้อนี้ใช้กับกระดานจริงเป็นหลัก
ตารางสรุปและการจดตาเดิน
ตารางแรกคือสรุปการเดินกับค่าแต้มโดยประมาณ ซึ่งเป็นแนวทางช่วยตัดสินใจเวลาแลกหมาก ไม่ใช่กติกา
| ตัวหมาก | เดินอย่างไร | ค่าแต้มโดยประมาณ |
|---|---|---|
| คิง (K) | หนึ่งช่องทุกทิศ เข้าช่องที่ถูกโจมตีไม่ได้ | ไม่นับ (เสียคิงคือแพ้) |
| ควีน (Q) | กี่ช่องก็ได้ ตรงหรือทแยง | 9 |
| เรือ (R) | กี่ช่องก็ได้ ตรงเท่านั้น | 5 |
| บิชอป (B) | กี่ช่องก็ได้ ทแยงเท่านั้น | 3 |
| อัศวิน (N) | รูปตัว L กระโดดข้ามได้ | 3 |
| เบี้ย | เดินหน้า 1 ช่อง (ตาแรก 2 ช่องได้) กินทแยงหน้า | 1 |
ถ้าอยากอ่านบันทึกเกมหรือจดตาเดินของตัวเอง ใช้ตัวอักษรย่อตามตาราง (K Q R B N เบี้ยไม่ใส่ตัวอักษร) ตามด้วยช่องปลายทาง เช่น Nf3 คืออัศวินไป f3 เครื่องหมาย x แปลว่ากิน (Bxe5) + แปลว่ารุก # แปลว่ารุกฆาต O-O กับ O-O-O คือการเข้าปราสาทสองฝั่ง
เริ่มเล่นแล้วควรคิดอะไรเป็นอันดับแรก
เกมหนึ่งนานตั้งแต่สิบนาทีถึงหลายชั่วโมง แต่สามหลักการนี้ใช้ได้ทุกเกมตั้งแต่วันแรก: ยึดกลางกระดานด้วยเบี้ยกลาง (e4 หรือ d4) เอาอัศวินและบิชอปออกมาก่อนจะเอาควีนออกมา เพราะควีนที่ออกเร็วมักถูกไล่จนเสียจังหวะ และเข้าปราสาทให้เร็วเพื่อคิงปลอดภัยและเรือเข้าเกม ในช่วงเรียนรู้ การเล่นกับ AI ระดับต่ำหรือเล่นกับเพื่อนบนเครื่องเดียวทำให้เห็นผลของกติกาแต่ละข้อได้เร็วกว่าอ่านอย่างเดียว
ลองเล่นหมากรุกด้วย VSPocket เล่นสองคนบนเครื่องเดียว กับ AI หรือออนไลน์กับเพื่อน มีหน้ากติกาในแอปไว้เปิดดูระหว่างเล่น
คำถามที่พบบ่อย
การเข้าปราสาท (Castling) ทำได้เมื่อไหร่ และมีเงื่อนไขอะไรบ้าง
ทำได้เมื่อคิงกับเรือตัวนั้นยังไม่เคยเดินเลย ไม่มีตัวหมากคั่นกลางระหว่างคิงกับเรือ คิงไม่ได้ถูกรุกอยู่ และช่องที่คิงเดินผ่านหรือไปลงต้องไม่ถูกฝ่ายตรงข้ามโจมตี คิงเดินเข้าหาเรือสองช่อง แล้วเรือกระโดดข้ามมาอยู่ข้างคิง
กินผ่าน (En passant) คืออะไร ทำได้ตอนไหน
เมื่อเบี้ยฝ่ายตรงข้ามเดินสองช่องจากตำแหน่งเริ่มต้นแล้วมาหยุดอยู่ข้างเบี้ยของเรา เราจะกินมันโดยไปลงช่องที่มันเพิ่งเดินผ่านได้ แต่ทำได้เฉพาะตาถัดไปทันทีเท่านั้น ถ้าเดินอย่างอื่นก่อน โอกาสนั้นจะหมดไป
เบี้ยเลื่อนขั้นเป็นอะไรได้บ้าง ต้องเลื่อนทุกครั้งหรือเปล่า
เมื่อเบี้ยเดินไปถึงแถวสุดท้ายของฝ่ายตรงข้าม ต้องเลื่อนขั้นเป็นควีน เรือ บิชอป หรืออัศวินอย่างใดอย่างหนึ่งในการเดินครั้งนั้น ไม่เลือกค้างไว้ไม่ได้ ผู้เล่นส่วนใหญ่เลือกควีนเพราะแรงที่สุด และมีควีนมากกว่าหนึ่งตัวได้
เสมอในหมากรุกสากลเกิดขึ้นเมื่อไหร่
ที่พบบ่อยคือ อับ (Stalemate) คือไม่ถูกรุกแต่ไม่มีตาเดินที่ถูกกติกาเหลือเลย หมากเหลือไม่พอที่ฝ่ายใดจะรุกฆาตได้ ตำแหน่งเดิมซ้ำสามครั้ง และกฎ 50 ตาที่ไม่มีการเดินเบี้ยหรือกินหมาก นอกจากนี้ผู้เล่นสองฝ่ายตกลงเสมอกันเองได้ ใน VSPocket สามข้อแรกจะตัดสินให้เสมอโดยอัตโนมัติ